ITER, qu'es aquò ?

Aviáu dich que parlariáu d'ITER, ara mi lanci...

Totei lei centralas nuclearas actualas son basadas sus de reaccions de fission nucleara. ITER, eu, es un otiís de recerca per desvelopar de centralas nuclearas basadas sus la fusion nucleara. Es pas una centrala que va produsir d'electricitat, en fach per lo moment consome mai que ço que produse, mai l'objectiu es d'estre capable de construire de centralas vertadièras d'aquí a l'entorn de 2050. Lo remplaçament de la fission per la fusion permetrà d'aver de centralas mai seguras, ecologicas, e durables. Son 10 miliards d'euròs sus 45 annadas que son estats envestits per 34 païs. Aquò pòu semblar fòrça, mai pensi qu'es pas tan qu'aquò en comparason embé lei enjuèc o embé les 350 miliards per an dau budget militar estasonitenc.

As dich fusion ?

La fusion nucleara es una reaccion monte dos nogaus atomics fusionan en un solet. Es l'envèrs de la fission nucleara (imatge a man seneca), monte un nogau se divisa en dos parts. Un ponch important es que per fusionar dos nogaus basta mandar l'un sus l'autre, mentre que per fissionar un nogau lo cau picar embé quauquarren (en práctica un nutron). Aqueu detalh fa que li a ges de reaccion en cadena dins la fusion, contrarament a la fission monte un nutron causa una fission, que produse autrei nutrons, que cauan autrei fissions, etc. Per aquò podèm pas perdre lo contraròtle sus un processus de fusion, e li a ges de possibilitat d'un nòu Chernobíl.

Perque unei nogaus balhan d'energia au fissionar e autrei au fusionar ?

Aquò si pòu capir fenomenologicament embé la formula de Weizäcker, que nos balha una estimacion de l'energia de ligason dei nucleons. Lo mecanisme mager aqui es la lucha entre lei tèrmes de volume e lei tèrmes de surfaça : lei nucleon se vòlon acampar toei ensèms per enteragir embé un grand nombre de collègas, ma d'un autra man lo mai grand es l'acampament, lo mai grand es la surfaça exteriora, monte lei nucleons an de collègas sonque d'un costat. Es a dire qu'au nucleons lei agrada viure dins una pichòta vila, ni un vilatge ni una vilassa. Lo ponch d'equilibre es globalament per un nogau atomic de l'espandi d'un nogau de ferre. Lei nogaus mai pichòts que lo ferre vòlon fusionar, e lei nogaus mai grands vòlon fissionar. E quora s'aprochan de l'energia ideala, pòdon balhar la diferença d'energia a l'exterior, es a dire a EDF.

Alora perque tot lo monde si tòrna pas en ferre ?

En fach es ço que si debana... A la naissença dau monde li aviá pas cap atòm, puèi lei protons an començat de fusionar dins lei estelas. Lo solelh e totei leis autres estelas son de centralas a fusion gigantas e naturalas, que produson de carbòne, oxigène etc a partir de l'idrogène. Mai aquelei reaccions son tras que lentas, perque per qu'una reaccion si fague cau franquir una barrièra d'energia. Es a dire qu'ai nucleons leis agradariá fusionar mai an besonh d'una ajuda exteriora que lei preste d'energia. Dins lo solelh coma dins ITER aquela resèrva d'energia de prestar es constitada d'un plasma caudàs, ma dins lei condicions de la vida vidanta la fusion es esquasi impossibla.

Fin finala quin es l'avantatge de la fusion sus la fission ?

Premièrament, coma l'ai ja dich li a ges de possibilitat de reaccion en cadena, adonc la fusion s'aresta tre que "picam sus l'enteruptor" e li a ges de possibilitat d'accident a la Chernobíl. Segondament lo combustible es fach a partir d'aiga e de lithium, qu'es puslèu aisit de trobar, mentre que lei resèrvas d'uranium son limitadas. Ma sobretot li a la question dei dejèt radioactius : lei produchs de la fusion son radioactius sonque pendent 12 annadas (contra 4,5 miliards d'annadas per l'uranium 238), lei solets vertadièrs dejèts radioactius son lei materiaus de construccion dau reactour e lei pèças de cambiar per l'entreten dau siti. D'alhors li a tanben de trabalh qu'es fach per provar de melhorar lei materiaus emplegats per que siágan mens facilament contaminats. Lo major problèma que demòra es bensai l'exposicion dau personau ai radiacions, que serà, pensi, esquasi similar a ço qu'existe dins lei centralas a fission.